Het Pianola Festival zal plaatsvinden van 14 tot en met 17 mei op verschillende locaties.

Festival folder en programma-overzicht

PROGRAMMA DONDERDAG 14 MEI

PROGRAMMA VRIJDAG 15 MEI

PROGRAMMA ZATERDAG 16 MEI

PROGRAMMA ZONDAG 17 MEI

Lees hier hoe Thijs Bonger, programmamaker en presentator bij de Concertzender zijn ervaringen met de pianola beschrijft:

Hoe de pianola mijn pad kruiste

Mijn vroegste herinnering aan de pianola zit opgesloten in een anekdote die mijn oom mij meer dan eens met pretoogjes vertelde. Als jongen van een jaar of tien beleefde hij ’s zomers vaak gloriemomenten. De pianola van zijn ouders stond voor het raam en als het warm was en het raam openstond dan kroop hij erachter en wachtte op voorbijgangers. Zodra hij mensen zag komen zette hij hem aan en tijdens de virtuoze klanken van een stuk van Rachmaninov bewoog hij zijn vingers zoveel mogelijk synchroon over de toetsten. Hij strekte zijn rug naar achteren, keek van tijd tot tijd verzaligd naar boven en genoot van de verbaasde gezichten, vol ontzag voor dit ‘wonderkind’.

Pas jaren later kwam de pianola weer op mijn pad. Ik was intussen begonnen met schrijven over muziek, als recensent en programmatoelichter. En als programmamaker/presentator bij de Concertzender. Toen die unieke radiozender, met veel aandacht voor vergeten repertoire, met opheffing werd bedreigd besefte ik dat ik het maken en presenteren van programma’s over muziek die mij iets deed niet meer kon missen. Daarom heb ik hoopvol een uitzending gestuurd naar Home Academy, een uitgeverij van hoorcolleges en luisterboeken. Mijn poging werkte want voor die firma heb ik daarna zes luisterboeken samengesteld en ingesproken.

Eén daarvan gaat over het fenomeen George Gershwin. Zijn komeetachtige carrière is een schoolvoorbeeld van ‘The American Dream’. De merkwaardige manier waarop hij in zijn jeugd heeft leren pianospelen deed mij denken aan het verhaal van mijn oom voor het open raam.

George Gershwin groeide in Manhattan op als straatschoffie. Toen kende men die term nog niet maar hij was typisch een geval van ADHD. Hij had de pest aan school en spijbelde veel. Zijn specialiteiten waren rollerskating en marktkooplieden pesten. Hij ging geregeld op de vuist en brak daardoor een keer zijn neus, wat we nog steeds kunnen zien aan zijn eigenaardig profiel. Voor een enkele winkeldiefstal schrok hij ook niet terug. Een schoolvriendje speelde mooi viool en bij hem thuis raakte George geïnteresseerd in muziek. Hij pingelde daar ook wel eens wat op de piano. In 1910, toen George twaalf was, schafte een tante van de familie een piano aan. Moeder Rose Gershwin was jaloers op dit statussymbool en ze kocht er prompt ook een. De oudere broer van George heette Ira. Later heeft hij het merendeel van de virtuoze teksten geschreven bij de tophits van zijn broer. Ira was zo’n beetje de tegenpool van zijn broer. Hij was verlegen en braaf, droeg een metalen brilletje, en zat altijd met zijn neus in de boeken. Op school deed hij het erg goed, schreef gedichten en verhalen voor de schoolkrant. Het leek moeder Rose dus logisch dat Ira die pas gekochte piano zou gaan bespelen. Ira zelf vertelt wat er gebeurde toen het instrument werd bezorgd: Zodra de piano door het raam van de voorkamer naar binnen was getakeld, ging George erachter zitten en speelde feilloos een tophit uit die dagen. Ik herinner me dat ik vooral onder de indruk was van zijn linkerhand. Ik had geen idee dat hij kon spelen. Maar hoe had George zich nou, zonder één enkele les, die pianotechniek eigen gemaakt? Noten lezen, dat kon hij niet, maar hij had een vriendje leren kennen met een pianola thuis en hij had zichzelf leren spelen door zijn vingers mee te bewegen, als de toetsen door het mechaniek werden ingedrukt. Zittend achter zo’n pianola kan je namelijk zelf al trappend het tempo bepalen. Dus George was langzaam begonnen, voerde daarna geleidelijk het tempo op en kon op den duur ook zelf veel muziek naspelen die hij had gehoord. Verder verdiende hij wel eens een zakcentje met boodschappen doen voor een pianohandel en mocht dan na afloop zijn gang gaan in de showroom. Al gauw mocht dus George, en niet Ira, op pianoles  Als die piano niet zijn leven was gaan beheersen, dan had George wel eens in de criminaliteit terecht kunnen komen. De pianolessen maakten van mij een brave jongen, ik werd er rustiger van en na een half jaar was ik een ander mens. Op zijn vijftiende ging hij na veel huiselijke ruzie van school en verdiende de kost als piano plugger. D.w.z. hij was in dienst van een muziekuitgeverij en speelde revueliedjes voor potentiële klanten. In het weekend verdiende hij nog een aardig centje bij door pianorollen in te spelen. Op een zaterdagmiddag speelde hij vaak wel zes rollen vol en dat leverde hem als zestienjarige $ 35 op. Ter vergelijking: in die tijd was het gemiddelde Amerikaanse weekloon $ 15. Omdat grammofoons nog zo’n afschuwelijk geknepen geluid produceerden - dat kwam nog uit zo’n toeter - was de pianola in die tijd waanzinnig populair. De fabrieken van pianola’s beleefden dus gouden tijden. Als je tegenwoordig een registratie van zo’n pianorol hoort - zeker als ze het mechaniek hebben gekoppeld aan een moderne vleugel en als hij mooi is opgenomen - dan is de verleiding groot om te denken dat in zo’n opname een dode pianist tot leven wordt gewekt. Maar enige voorzichtigheid is wel geboden. Net als tegenwoordig met computers in de studio, werd er in die tijd zwaar gesleuteld aan die rollen. Soms smokkelde men er wat extra noten in, die een pianist nooit van zijn leven had kunnen spelen. Want handige jongens in die fabrieken hadden bedacht dat je kon dubben. In twee sessies kon je een pianist twee partijen laten spelen en die allebei vastleggen op één pianorol. Speelde je die dan af, dan leek het net of er een pianist met 20 vingers achter het instrument zat.

Toen ik voor de Concertzender bezig was met het samenstellen van een radioportret van Chabrier, getiteld Een Nachtegaal op Klompen, kwam ik nog een componist tegen in wiens leven de pianola een cruciale rol heeft gespeeld. Francis Poulenc. Hij wist nog precies waar en wanneer hij had besloten de muziek in te gaan. Dat gebeurde in een Parijse winkelgalerij bij het horen van een wijsje op een pianola. Zo een waar je een muntje in moest gooien. Pas later werd hem duidelijk dat het ging om Idylle, een deeltje uit de hoogst originele reeks Dix pièces pittoresques van Chabrier. Zelf zei Poulenc over dit moment: Een harmonische wereld opende zich voor mij en nooit maar dan ook nooit is mijn muziek deze eerste liefdeskus vergeten.

Voor de Concertzender ben ik bezig met een serie uitzendingen onder de titel De Piano-etude, van Oefening tot Kunst. Daarin vertel ik over componisten van pianomuziek door de eeuwen heen en ik laat een aantal karakteristieke werken van ze  horen. Voorwaarde is dat ze in elk geval één piano-etude hebben geschreven. Toen ik aan dit project begon wist ik dat het veel uitzendingen zouden worden. Maar het zijn er nu al 23 en ik ben bang dat deze serie nooit meer ophoudt. Want het aantal piano-etudes is astronomisch. Toen ik toe was aan Saint-Saëns - over hem heb ik trouwens ook een luisterboek gemaakt - werd ik helemaal opgewonden toen ik erachter kwam dat hij, 80 jaar oud, een pianorol had vervaardigd. Hij speelde nog vederlicht, als een jonge god. En wat geweldig als je dat in je uitzending kan laten horen. Bij Rachmaninov aangekomen bleek dat ook hij een aantal pianorollen had ingespeeld. Fascinerend om hem bezig te horen met zijn grote handen.

Concluderend kan ik zeggen dat mijn uitzendingen een stuk minder boeiend geweest zouden zijn als de pianola niet was uitgevonden. En kijkend naar de indrukwekkende lijst van componisten/pianisten die pianorollen hebben ingespeeld staan mij tijdens mijn toekomstige speurtochten nog veel meer aangename verrassingen te wachten. Dus: lang leve de pianola.

Thijs Bonger ⓒ 2015

Thijs Bonger is muziekjournalist en programmamaker/presentator bij de Concertzender. Al zijn uitzendingen voor die omroep kunnen gratis worden beluisterd. Zie: www.concertzender.nl Voor zijn luisterboeken zie: www.home-academy.nl 

PIANOLA FESTIVAL

14 - 17 mei 2015

Kaarten bestellenFestival_kaarten.html